به همت شاخه گیاه پزشکی گروه علوم کشاورزی فرهنگستان علوم، جلسه سخنرانی تحت عنوان «چالش های گیاه پزشکی در ارتباط با توسعه کشت گلخانه ای ایران» مورخ چهارشنبه 27 شهریور 1398 در تالار اجتماعات فرهنگستان علوم برگزار شد.

در این جلسه که برخی از اعضای گروه علوم کشاورزی فرهنگستان علوم، اساتید دانشگاه و مؤسسات پژوهشی و متخصصان شرکت های مختلف حضور داشتند، ابتدا آقای دکتر عباس شریفی تهرانی رئیس گروه علوم کشاورزی فرهنگستان ضمن خوش آمد گویی به حاضران در جلسه، هدف از برگزاری چنین جلساتی را بررسی مسائل کلی و کلان کشاورزی مطرح کرد. وی افزود، ما باید کشت گلخانه ای را توسعه دهیم ولی این توسعه باید با اندیشه و علم باشد در غیر این صورت مشکلات زیادی را ایجاد  می کند. ایشان اظهار نمود که پیرو بیانیه صادره در جلسات قبلی، باید راهکارهای مربوط به مسائل گیاه پزشکی و کشت گلخانه ای را در مورد بیماری  ها و آفات گیاهی ارائه کنیم. آقای دکتر شریفی تهرانی مجله پژوهش های راهبردی را که توسط گروه علوم کشاورزی فرهنگستان علوم منتشر می شود. معرفی کرد و از کسانی که مایل به ارائه مقاله هستند، دعوت به همکاری کرد.

پس از ایشان آقای دکتر محمد شاهدی رئیس شاخه مهندسی علوم و صنایع غذایی گروه علوم کشاورزی فرهنگستان علوم اظهار کرد که با توجه به کمبود آب باید به محصولات گلخانه ای روی آوریم و برای تولید محصولات سالم به علم و تجربه کشورهای پیشرفته مثل هلند نیازمندیم. وی افزود بعضی از کشورها مثل استرالیا برای تولیدات گلخانه ای از آب شور دریا استفاده می کنند. به عقیده ایشان در شرایط فعلی مبارزه با آفات و بیماری های گلخانه ای در کشور در خیلی از موارد سالم نیست مثلا بیش از 50درصد خیار تولیدی ما دارای باقی مانده سموم حاصل از مبارزه با آفات و بیماری است. آقای دکتر شاهدی تأکید کرد که باید از مسئولین که در زمینه دارو و درمان خوب کار کرده اند تشکر کنیم اما باید گله کنیم که چرا برای پیشگیری از بیماری های انسان ها کار چندانی انجام نشده است چرا که در مورد باقی ماندن آرسنیک، فلزات سنگین و سموم مشکلات زیادی داریم.

سپس آقای دکتر کرامت ا... ایزدپناه دبیر جلسه و عضو پیوسته و رئیس شاخه گیاه پزشکی گروه علوم کشاورزی فرهنگستان علوم بیان کرد که مثل سابق نوبرانه نداریم و همیشه خیار، گوجه فرنگی و غیره در دسترس است. به نظر ایشان کشت گلخانه ای 10 تا 15 برابر سود بیشتری از کشت باز دارد، وی افزود شرایط تحمیل شده به ما مانند خشکسالی های پیاپی، کاهش منابع آب و محدودیت زمین، همچنین افزایش جمعیت، تقاضا برای منابع غذایی را افزایش داده است پس به تولید بیشتری نیازمندیم که یکی از راهبردها کشت گلخانه ای است.به نظر آقای دکتر ایزدپناه برای کشت گلخانه ای یک کیلو گرم گوجه فرنگی به 5/4 لیتر آب نیازمندیم و برای کشت باز به 33 لیتر آب نیازمندیم. وی اظهار کرد سطح زیر کشت گلخانه ای در ایران 13 هزار هکتار است که باید خیلی بیشتر از این شود و پیش بینی می شود در پایان برنامه ششم توسعه به 48 هزار هکتار برسد. ایشان تاکید کرد که از جمله چالش های توسعه کشت گلخانه ای، مدیریت آفات و بیماری های گیاهی و مصرف بی رویه سم و کود برای محصولات است در صورتی که در فضای محدود گلخانه ای نیازی به سمپاشی-های معتدد نیست.

پس از سخنان افتتاحیه ، دو سخنران کلیدی جلسه یعنی آقای دکتر ضیاءالدین بنی هاشمی استاد بیماری شناسی گیاهی بخش گیاه پزشکی دانشکده کشاورزی دانشگاه شیراز و عضو وابسته فرهنگستان علوم، و آقای دکتر منوچهر رضا بیگی عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی صفی آباد(دزفول) سخنرانی خود را ایراد کردند که چکیده آنها به قرار زیر است:

الف- بیماریهای گیاهی (سخنران: دکتر ضیاءالدین بنی هاشمی )

چکیده

کشت گیاهان در شرایط طبیعی و فضای بسته گلخانه با چالش های مختلفی در رشد و نمو و مقابله با آفات و بیمارگرهای گیاهی روبرو می باشد. بر عکس شرایط طبیعی که همراه با نوسان های زیستی و غیر زیستی بوده و معمولاً غیر قابل کنترل است، شرایط در گلخانه بهتر و بیشتر قابل کنترل می باشد. بنابراین معمولاً گیاهان در شرایط گلخانه کمتر تحت تنش غیر زیستی قرار می گیرند. در سال های اخیر تولید محصولات سودآور انواع سبزی ها به ویژه در فصل های نامساعد و نیز برای صرفه جویی در میزان مصرف آب و زمین، کشت گلخانه ای توسعه چشمگیری پیدا کرده است. آمار جهانی برای دنیا در سال 2019 برابر 496000 هکتار (حداکثر در جنوب اسپانیا بیش از 62000 هکتار) می باشد و در ایران بیش از 12000 هکتار برآورد شده است که در سطح جهانی پس از برخی از کشورهای اروپایی است. در ایران گوجه فرنگی و خیار از اقلام مهم کشت گلخانه ای است.ایران در تولید انواع سبزیجات پس از چین (420 میلیون تن)، هندوستان، آمریکا و ترکیه رتبه پنجم را دارا است. مدیریت بیماری های گیاهی در گلخانه به علت فضای بسته و فراهم بودن شرایط مناسب برای رشد بیمارگرها چالش مهمی است. این موضوع به ویژه در تولید محصولات ارگانیک از اهمیت زیادی برخوردار است. دو مورد مهم از شرایط مساعد بیمارگرها در گلخانه ها رطوبت و دما است. کشت متراکم گیاهان در فضای کوچک و عدم جریان هوادهی کافی موجب تجمع رطوبت و افزایش رطوبت نسبی است که شرایط آلودگی به بیمارگرها و رشد و انتشار آنها را فراهم می کند. هوادهی مناسب در گلخانه مانع تجمع رطوبت و خشک شدن اندام های سطحی گیاهان شده و موجب کاهش فعالیت های بیمارگرها می شود. هوادهی نامناسب ممکن است موجب انتشار بیمارگرهای هوا برد از سطوح اندام های آلوده گردد. نصب هواکش های مناسب و باز کردن دریچه ها و کنار زدن پلاستیک تونل ها در مواقع لازم موجب بر قراری جریان هوا و کاهش رطوبت می شود.کنترل دمای گلخانه ها نیز از مسایل مهم شرایط بهینه آلودگی بوده و بایستی در مورد هر یک از بیمارگرها که دمای مناسب و بهینه برای آلودگی دارند مورد ملاحظه قرار داد. از ورود بذور، قلمه، نهال و خاک آلوده به گلخانه بایستی جلوگیری شود. ورود بیمارگرها در فضای بسته گلخانه و وجود شرایط مناسب برای ماندگاری و تکثیر آنها مدیریت آنرا مشکل می سازد. ضد عفونی بذر، خاک، گلدان، میز و ساختمان گلخانه با روش های مختلف می تواند خطر آلودگی به بیمارگرها را کاهش دهد.انتقال بیمارگرها بخصوص شبه قارچ ها در سیستم هیدروپونیک و بسترهای مصنوعی و استفاده مجدد از آب های بازیافت یا آب های در حال چرخش به مدت طولانی موجب گسترش بیمارگرها در گلخانه می شود. ضدعفونی آب های باز یافت و یا آب های هیدروپونیک در حال چرخش با استفاده از اشعه فرا بنفش معمولی یا تک رنگ لیزری و فیلتراسیون و یا مواد شیمیایی مناسب می تواند از توسعه بیمارگرها جلوگیری نماید. استفاده از انرژی خورشیدی برای ضد عفونی زمین گلخانه و حتی ساختمان گلخانه روشی آسان و کم هزینه می باشد.

ب- آفات گیاهی (سخنران: دکتر منوچهر رضابیگی)

چکیده

گلخانه یکی از پیشرفته ترین سیستم های حفاظتی کشت گیاهان است که با هدف تغییر دادن شرایط محیطی برای افزایش عملکرد، افزایش سطح زیر کشت، تولید محصول خارج از فصل، تولید محصول بیشتر و با کیفیت بالاتر، افزایش طول دوره برداشت، حفاظت گیاه در برابر شرایط نامساعد محیطی، تبخیر و تعرق کمتر گیاه، افزایش بهره وری آب و امکان استفاده از پساب، بهره وری انرژی بیشتر، مدیریت کنترل آفات، بیماری ها و علف های هرز و شرایط مناسب تری برای کنترل بیولوژیک، مورد استفاده قرار می گیرد. هر اندازه گلخانه مدرن تر باشد، کنترل شرایط محیطی و مدیریت تولید در آن بهتر صورت می گیرد و دسترسی به اهداف تولید در شرایط گلخانه، امکان پذیر می گردد.

سطح زیر کشت گلخانه ها در ایران حدود 13000 هکتار است که کشت در زیر تونل های پلاستیکی، گلخانه های با پوشش پلاستیکی و گلخانه های با پوشش شیشه ای را در بر می گیرد. آشنایی اندک تولیدکنندگان با مدیریت تولید سبزیجات گلخانه ای، عدم تولید بر مبنای برنامه سلامت غذا و مشکلات مربوط به صادرات سبزیجات گلخانه ای از مهم-ترین مسائل و مشکلات عمومی مدیریت تولید در گلخانه های ایران است.

مدیریت تلفیقی آفات (IPM) یکی از مهم ترین چالش های تولید در شرایط گلخانه است. مناسب بودن درجه حرارت و رطوبت گلخانه برای افزایش جمعیت آفات، عدم وجود دشمنان طبیعی، حساس بودن واریته ها و ارقام سبزیجات گلخانه ای در برابر آفات، دوره زندگی کوتاه، چند نسلی بودن و قدرت تکثیر زیاد آفات و مقاومت آنها در برابر آفت کش ها، دلایلی هستند که باعث می شوند مدیریت کنترل آفات گلخانه ای از اهمیت اقتصادی بسیار زیادی برخوردار باشد. سفید بالک گلخانه، عسلک پنبه، تریپس پیاز، تریپس گل، کنه تارتن دولکه ای، مگس مینوز سبزی صیفی و بید گوجه فرنگی از مهم-ترین آفات گلخانه ای در ایران و کشورهای دیگر می باشند.

خارج کردن بقایای گیاهی و کیسه های کاشت در انتهای فصل، شستشوی گلخانه، استفاده از پلاستیک سفید برای کف گلخانه، ضد عفونی گلخانه قبل از کاشت، استفاده از بستر کاشت مناسب، استفاده از ضدعفونی کننده ها در ابتدای درهای ورودی، استفاده از روپوش برای بازدیدکنندگان، استفاده از واریته های مقاوم به بیماری ها، استفاده از پایه های مقاوم، کنترل شرایط محیطی با هدف کنترل بیماری ها، ردیابی آفات مهم تا انتهای فصل، رهاسازی عوامل کنترل بیولوژیک به طور منظم از ابتدای فصل، استفاده از آفت کش های بیولوژیکی، استفاده از آفت کش های انتخابی و یا آفت کش های با دامنه وسیع تر با رعایت قوانین و مقررات مصرف آفت کش ها، راهکارهای مناسبی هستند که تنها برخی از آنها در برنامه های مدیریت تلفیقی آفات گلخانه ای در ایران استفاده می شوند.

بیش از 20 عامل کنترل کننده بیولوژیک برای استفاده کاربردی در مدیریت کنترل آفات گلخانه ای معرفی شده اند که توسط دو شرکت خارجی تولید و عرضه می گردند. در این سخنرانی به چگونگی رهاسازی این عوامل برای کنترل آفات گلخانه ای در قالب برنامه IPM پرداخته می شود. با توجه به این که امکان تولید عوامل کنترل کننده بیولوژیک توسط انسکتاریوم های داخل کشور زمان بر بوده و سرمایه گذاری و دانش فنی بالایی نیاز دارد، عدم امکان واردات این عوامل و یا تأمین آنها با قیمت زیاد، یکی از چالش های پیش رو تولیدات گلخانه ای است. در کشور ما سموم مناسبی برای کنترل آفات گلخانه ای ثبت شده اند. عدم امکان تهیه این سموم از شرکت های معتبر خارجی و پائین بودن کیفیت سمومی که توسط تولیدکنندگان داخلی تولید و عرضه می شوند. یکی دیگر از چالش های مدیریت تلفیقی آفات سبزیجات گلخانه ای است. در صورت تأمین به موقع این نهاده ها و اطمینان از کیفیت آنها، با آموزش و ترویج مدیریت تولید سبزیجات گلخانه ای در قالب برنامه سلامت غذا (Food Safety Program)،  می توان سلامت مصرف کنندگان سبزیجات گلخانه ای را تضمین نمود و برای صادر کردن این محصولات برنامه ریزی کرد.

در پایان جلسه پس از پرسش و پاسخ  از طرف آقای دکتر عباس شریفی تهرانی به هریک از سخنرانان کلیدی لوح تقدیر اهدا شد.

روابط عمومی فرهنگستان علوم